تبیین مدل مفهومی صبر بر اساس آیات و روایات معصومین(ع) و مقایسه مؤلفه های مفهومی صبر با عناصر مفهومی تا‌ب‌آوری در علم روان‌شناسی

فضیلت «صبر» به عنوان یکی از محوری‌ترین مفاهیم در نظام اخلاقی اسلام همواره در آیات و روایات اهل بیت (ع) مورد تأکید بوده است. با این وجود، فقدان یک مدل مفهومی منسجم و جامع که ابعاد، مؤلفه‌ها و فرآیندهای آن را به صورت نظام‌مند تبیین کند، یک خلأ پژوهشی جدی در مطالعات اسلامی محسوب می‌شد. پژوهش حاضر با هدف رفع این نقیصه، در گام نخست به «استخراج و تبیین مدل مفهومی صبر از منظر آیات و روایات اهل بیت (ع)» و در گام دوم به «تبیین عناصر مفهومی تاب‌آوری روان‌شناختی» می‌پردازد تا در نهایت، «مقایسه تطبیقی مؤلفه‌های مفهومی صبر با عناصر مفهومی تاب‌آوری» را به انجام رسانَد. این پژوهش با رویکردی دومرحله‌ای به انجام رسیده است. در بخش نخست، برای استخراج مدل مفهومی صبر از «روش آمیخته با طرح متوالی اکتشافی» استفاده شد. در بخش دوم، برای تبیین عناصر مفهومی تاب‌آوری، از «روش فراترکیب (متاسنتز)» بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش، مدل مفهومی صبر را در سه بخش اصلی نمایان ساخت: ۱) پیشایندها؛ به ترتیب از «عقل» به «معارف توحیدی» و نهایتاً «تسلیم و عبودیت» ۲) عناصر هسته‌ای، که با «التفات به معارف توحیدی»، «قصد راسخ الهی» و «یاری جستن از خداوند» آغاز، سپس با «مدیریت هیجانات منافی عقل» به «شکیبایی» و آنگاه «استقامت» رسیده و با «انتظار گشایش» تکمیل می‌گردد؛ ۳) پیامدها، که به «تعالی وجودی» و «گشایش دنیوی و اخروی» ختم می‌شود. در مقابل، عناصر تاب‌آوری در زنجیره‌ای از مؤلفه‌های «درون‌فردی»، «تعاملی-محیطی»، «فرآیندی» و «سازگاری و رشد» شناسایی شدند. نتایج تحلیل مقایسه‌ای نیز تفاوت‌های بنیادینی را در «ماهیت» (فضیلت توحیدی در برابر سازه روان‌شناختی)، «غایت» (عبودیت الهی در برابر بهزیستی) و «منبع قدرت» (اتکای به خداوند در برابر اتکای به منابع درونی و اجتماعی) آشکار ساخت. نتیجه‌گیری نهایی این پژوهش آن است که صبر و تاب‌آوری، علی‌رغم برخی شباهت‌های عملکردی در مواجهه با سختی‌ها، به دو نظام معنایی کاملاً متمایز و غیرقابل تحویل به یکدیگر تعلق دارند.

فایل پایان نامه